Παιδεία και Αγ. Κοσμάς Αιτωλός

 

ΠΑΙΔΕΙΑ ΚΑΙ ΚΟΣΜΑΣ ΑΙΤΩΛΟΣ

Μέσα στο ποιμαντικό του έργο, ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός, αγωνίστηκε και για την παιδεία. Πονούσε πολύ για το «απαίδευτον». Μέσα από την παιδεία ο Άγιος ήθελε να καλλιεργήσει το λεγόμενο «Ρωμαίικο». Έλεγε ότι με την παιδεία ο άνθρωπος φωτίζεται και ότι εκείνοι οι γονείς που δεν επιτρέπουν στα παιδιά τους να μορφωθούν, διαπράττουν αμάρτημα. Σύμφωνα με τον Πατροκοσμά, η παιδεία έπρεπε να είναι για όλους και μάλιστα δωρεάν. Επιθυμούσε μια χριστοκεντρική παιδεία και λυπόταν για την έλλειψη της παιδείας από την πλευρά των Οθωμανών Τούρκων. Ο Άγιος μίλησε ακόμα και για την θέση της παιδείας στο Ευαγγέλιο. Το Ευαγγέλιο ήταν γραμμένο στην Ελληνική γλώσσα και για να το κατανοήσει κανείς είναι αναγκαίο να ομιλεί και να γράφει την Ελληνική γλώσσα. Απ΄ όπου πέρασε ο ιερομόναχος Κοσμάς για να κηρύξει, έχτιζε και σχολεία. Ο Άγιος πατέρας πίστευε πολύ στον θεσμό του σχολείου. Έλεγε ότι το σχολείο είναι ο ναός της αληθινής γνώσης κι έτσι μέσα σε αυτό, οι εκπαιδευτικοί «ιερουργούν» όχι σε πέτρινες πλάκες, αλλά στις καρδιές των μαθητών τους.

Αποδελτίωση των σχετικών με την Παιδεία χωρίων από τις Διδαχές του αγίου Κοσμά του Αιτωλού

Διδάσκαλος και Διδασκαλία

ΜΕΝΟΥΝΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ, Κοσμά του Αιτωλού Διδαχές (και βιογραφία). Αθήνα:εκδ. Τήνος, 1979, Διδαχή Α1, 4, σ. 115.

«Πρέπον και εύλογον είναι, αδελφοί μου, ένας διδάσκαλος όταν θέλη να διδάξη να εξετάζη πρώτον τι ακροατάς, ομοίως και οι ακροαταί να εξετάζουν τι διδάσκαλος είναι. Και εγώ, αδελφοί μου, οπού αξιώθηκα και εστάθηκα εις αυτόν τον άγιον τόπον, τον αποστολικόν, διά την ευσπλαχνίαν του Χριστού μας, εξέταξα πρώτον δια λόγου σας και έμαθα πως με την χάριν του Κυρίου μας Ιησού Χριστού και Θεού δεν είστενε Έλληνες, δεν είστενε ασεβείς, αιρετικοί,/ άθεοι, αλλά είστενε ευσεβείς ορθόδοξοι χριστιανοί, πιστεύετε και είστε βαπτισμένοι εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, και είστε τέκνα και θυγατέρες του Χριστού μας. Και όχι μόνον δεν είναι άξιος να σας διδάξω, αλλά μήτε τα ποδάρια να σας φιλήσω, διατί ο καθένας από λόγου σας είναι τιμιώτερος από όλον τον κόσμον»

 

Σχόλιο: Εδώ ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός, εξηγεί πως πρέπει να είναι ένας διδάσκαλος. Ο διδάσκαλος θα πρέπει να εξετάζει τι ακροατές έχει. Ακόμη εξηγεί ότι ένας εκπαιδευόμενος, θα πρέπει και αυτός να εξετάζει τον εκπαιδευτικό που θέλει να τους διδάξει. Τέλος, με το παράδειγμα που δίνει ο Άγιος, καταλαβαίνουμε ότι ο διδάσκαλος, πρέπει να είναι ταπεινός και να έχει το μέτρο.

Ο σωστός και αφιλάργυρος διδάσκαλος

ΜΕΝΟΥΝΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ, Κοσμά του Αιτωλού Διδαχές (και βιογραφία). Αθήνα:εκδ. Τήνος, 1979, Διδαχή Α1, 6, σ.118

«Κάμνοντας αρχήν να διδάσκω με ήλθε ένας λογισμός: εδώ οπού περιπατώ να ζητώ να παίρνω άσπρα, διατί ήμουνα φιλάργυρος και τα αγαπούσα τα γρόσια, ναι, μα και τα φλωριά περισσότερον, όχι ωσάν την ευγενεία σας, οπού τα καταφρονάτε- ή δεν τα καταφρονάτε; Διαβάζοντας πάλιν το άγιον και ιερόν Ευαγγέλιον ηύρα και άλλον λόγον όπου λέγει ο Χριστός μας πως χάρισμα σε έδωκα και εγώ την χάριν μου, χάρισμα να την δίνης και εσύ εις τους αδελφούς σου, χάρισμα να διδάσκης, χάρισμα να συμβουλεύης, χάρισμα να εξομολογάς και ανίσως και ζητήσης να πάρης τίποτε πληρωμήν δια την διδαχήν σου ή πολλά ή ολίγα ή ένα άσπρο, εγώ σε θανατώνω και σε βάνω εις την κόλασιν.»

Σχόλιο: Ο σωστός ιεροκήρυξ και ιεροδιδάσκαλος, δεν πρέπει να αμοίβεται για τις υπηρεσίες που προσφέρει προς τον λαό Του Θεού. Οφείλει άμισθα να προσφέρει τις υπηρεσίες του προς τους Χριστιανούς.

Ο Θεός Πατέρας, η αρχή της κάθε διδαχής

ΜΕΝΟΥΝΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ, Κοσμά του Αιτωλού Διδαχές (και βιογραφία).

Αθήνα:εκδ. Τήνος, 1979, Διδαχή Α1, 7, σ.119

«Πρέπον και εύλογον είναι, χριστιανοί μου, καθώς μανθάνομεν από το άγιον Ευαγγέλιον,από τας θείας Γραφάς, να αρχίζωμεν την διδασκαλία μας από τον Θεόν και όταν τελειώσωμεν, να ευχαριστήσωμεν τον Θεόν»

Σχόλιο: Το ιερό Ευαγγέλιο, το οποίο συμβολίζει τον Λόγο του Θεού, είναι πηγή γνώσης και διδαχής. Η διδασκαλία και η γνώση οφείλουν ξεκινάν από τον Θεό. Ο πατροκοσμάς θέλει να μας πει ότι οφείλουμε να ευχαριστήσουμε τον Θεό για κάθε διδαχή και κάθε γνώση που λαμβάνουμε.

 

Η μόρφωση δεν έχει διάκριση πλούσιος και φτωχός

ΜΕΝΟΥΝΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ, Κοσμά του Αιτωλού Διδαχές (και βιογραφία).

Αθήνα:εκδ. Τήνος, 1979, Διδαχή Α1, 36-37, σ. 142

«Καλά, παιδιά μου, μου εχαρίσετε τα παιδιά σας, αμή να ιδούμεν, έχετε και σχολείον όπου να διαβάζου, να μανθάνουν γράμματα τα παιδιά μας; -Δεν έχομε Άγιε του Θεού-. Τέτοια παιδιά αγράμματα μου εχαρίσετε; Τι τα θέλω; Χάρισμά σας. Παιδιά ωσάν τα γουρουνόπουλα να έχω δεν το καταδέχομαι, διατί είμαι υπερήφανος. Χάρισμά σας. Ωσάν θέλετε χαρίσετέ μου και ένα σχολείον εδώ εις την χώρα σας να μανθάνουν τα παιδιά μας γράμματα, να ηξεύρουν που περιπατούνε και τότε ναν τα εύχωμαι να ζήσουν, να προκόψουν. Αμή δεν είναι καλά να βάλετε όλοι σας να κάμετε ένα ρεφενέ, να βάλετε και επιτρόπους ναν το κυβερνούν το σχολείον, να βάνουν διδάσκαλον να μανθάνουν όλα τα παιδιά και πλούσια και πτωχά χωρίς να πληρώνουν»;

Σχόλιο: Σύμφωνα με αυτό το σημείο της διδαχής του εν Αγίοις Πατρός ημών Κοσμά του Αιτώλου, κανένας άνθρωπος δεν πρέπει να μένει απαίδευτος. Όλα τα παιδιά, είτε πλούσια είναι, είτε πτωχά, θα πρέπει να έχουν το δικαίωμα στην μόρφωση. Ίσως εδώ ο Άγιος πατέρας να αφήνει να εννοηθεί ότι η εκπαίδευση θα πρέπει να είναι δημόσια και μέριμνα των κυβερνώντων, από το εξής χωρίο: «Αμή δεν…..χωρίς να πληρώνουν».[12]

Σχολείο και Χριστιανισμός

ΜΕΝΟΥΝΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ, Κοσμά του Αιτωλού Διδαχές (και βιογραφία).

Αθήνα:εκδ. Τήνος, 1979, Διδαχή Α1, 37, σ. 142

«Διατί από το σχολείον μανθάνομεν το κατά δύναμιν τι είναι Θεός, τι είναι Αγία Τριάς, τι είναι άγγελοι, αρχάγγελοι, τι είναι δαίμονες,τι είναι Παράδεισος, τι είναι Κόλασις, τι είναι αμαρτία, αρετή. Από το σχολείον μανθάνομεν τι είναι Αγία Κοινωνία, τι είναι Βάπτισμα, τι είναι το άγιον Ευχέλαιον, ο Τίμιος Γάμος, τι είναι ψυχή, τι είναι κορμί, τα πάντα από το σχολείον τα μανθάνομεν, διατί χωρίς το σχολείον περιπατούμεν εις σκότος. Καλύτερα να έχης εις την χώραν σου σχολείον ελληνικόν παρά να έχης βρύσες και ποταμούς, διατί η βρύσις ποτίζει το σώμα, το δε σχολείον ποτίζει την ψυχήν, το σχολείον ανοίγει τες εκκλησίες, το σχολείον ανοίγει τα μοναστήρια. Ανίσως και δεν ήτανε σχολεία, που ήθελα εγώ να μάθω να σας διδάσκω;»

Σχόλιο: Ο Χριστιανισμός συμβάλει ιδιαίτερα στο σχολείο, και το σχολείο στον Χριστιανισμό. Εδώ, αν λάβουμε υπ΄ όψιν μας και κάποια σημερινά δεδομένα[13], ίσως αναφέρεται η σημαντινικότητα της παροχής χριστιανικής παιδείας από τον εκπαιδευτικό προς τον εκπαιδευόμενο.

Η μάθηση, σημαντική προϋπόθεση ακόμη και για την πίστη

ΜΕΝΟΥΝΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ, Κοσμά του Αιτωλού Διδαχές (και βιογραφία).

Αθήνα:εκδ. Τήνος, 1979, Διδαχή Α2, 782,σ.148

«Εγώ, χριστιανοί μου, θέλω να σας φανερώσω την αιτίαν οπού επαρακινήθηκα και εβγήκα να περιπατώ εις κόσμον. Σιμά εις  τα άπειρα χαρίσματα οπού μου εχάρισεν ο πανάγαθος Θεός, με αξίωσε και μένα τον αμαρτωλόν και έμαθα πεντέξι γράμματα και έγινα και ιερεύς αναξίως, έγινα και καλόγερος, επ­­­ήγα και εις το Άγιον Όρος και έκλαιγα διά τες αμαρτίες μου δέκα επτά χρόνους και διαβάζοντας το άγιον και ιερόν Ευαγγέλιον ευρήκα και ετούτον τον λόγον όπου λέγει ο Χριστός μας πως όποιος φροντίζει μόνον διά λόγου του πώς να σωθή και δεν φροντίζει και δια τους αδελφούς του τους χριστιανούς να σωθο­­ύν και εκείνοι έχει βέβαια να κολασθή».

Σχόλιο: Η παιδεία έχει ιδιαίτερη σημασία, ακόμη και για την πίστη. Χαρακτηριστικό είναι και το παράδειγμα που χρησιμοποιεί ο Άγιος Κοσμάς για τον εαυτό του. Δεν είναι δυνατόν αν κάποιος δεν λάβει την ανάλογη παιδεία, να μελετήσει το ιερό ευαγγέλιο, τα ιερά κείμενα, να γνωρίσει την Ορθόδοξη Χριστιανική πίστη.

Η διαχρονικότητα της Παιδείας

ΜΕΝΟΥΝΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ, Κοσμά του Αιτωλού Διδαχές (και βιογραφία).

Αθήνα:εκδ. Τήνος, 1979, Διδαχή Α2, 1043, σ.175

«Εγώ, αδελφοί μου, επαιδεύθηκα εις την σπουδήν σαράντα και πενήντα χρόνους, / εδιάβασα πολλά και διάφορα βιβλία και περί Εβραίων και περί Ελλήνων και περί άλλων ασεβών και αιρετικών, ερεύνησα τα βάθη της σοφίας και ηύρα ότι οι άλλες πίστες είναι ψεύτικες, κάλπικες, μόνον η εδική μας, η χριστιανική είναι ορθόδοξος, αληθινή και αγία».

 

Σχόλιο: Η παιδεία, είναι διαχρονική. Καθ΄όλη την διάρκεια ο άνθρωπος, διδάσκεται και διδάσκει. Η παιδεία είναι σημαντική και για όσους μελετούν τα χριστιανικά γράμματα. Δεν είναι δυνατόν ο άνθρωπος να μάθει για την ορθόδοξο πίστη μας, αλλά και για τις αιρέσεις από τις οποίες αυτή διακινδυνεύεται, αν δεν λάβει και την στοιχειώδη μόρφωση.

Η αμάθεια του γένους μας

ΜΕΝΟΥΝΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ, Κοσμά του Αιτωλού Διδαχές (και βιογραφία).

Αθήνα:εκδ. Τήνος, 1979, Διδαχή Β1, 46, σ. 200

«Μα θέλετε ειπή: Και εσύ καλόγερος είσαι, διατί συναναστρέφεσαι εις τον κόσμον; Και εγώ αδελφοί μου, κακά το κάμνω, / μα, επειδή το γένος μας έπεσε εις αμάθειαν, είπα: Ας χάση ο Χριστός μου εμένα, ένα πρόβατον, και ας κερδίση τα άλλα. Ίσως η ευσπλαγχνία του Θεού και η ευχή σας να σώσει και εμένα»

Σχόλιο: Εδώ ο Άγιος εκφράζει την πίκρα του για την αμάθεια του γένους μας, του Ελληνικού. Ο άνθρωπος, δεν πάει πουθενά χωρίς να μάθει.

Τα εμπόδια στην παιδεία από τους Εβραίους

Επισκ. Αυγουστίνου Ν. Καντιώτου, Κοσμάς ο Αιτωλός, Διδαχή Δ΄, «Η Τιμωρία των Εβραίων», σελ. 195

«Τον παλαιόν καιρόν οι Εβραίοι εθανάτωσαν όλους τους προφήτας, όλους τους δικαίους διδασκάλους»

Σχόλιο: Εμπόδια στην παιδεία έμπαιναν ανέκαθεν. Εδώ ο Άγιος Κοσμάς, εκφράζει το παράπονό του από τους Εβραίους. Οι Εβραίου θανάτωναν ακόμα και τους δίκαιους δασκάλους, βάζοντας εμπόδια στην μάθηση και παιδεία των ανθρώπων.

 

Χριστιανική Παιδεία, Ελληνική Γλώσσα και Νέοι

 

Επισκ. Αυγουστίνου Ν. Καντιώτου, Κοσμάς ο Αιτωλός, Διδαχή Ε΄. «Η Χριστιανική μόρφωσις της νέας γενεάς». Σελ. 204

 

«Να σπουδάζετε και σεος, αδελφοί μου, να μανθάνετε γράμματα όσον ημπορείτε. Και αν δεν εμάθετε οι πατέρες, να σπουδάζετε τα παιδιά σας, να μανθάνουν τα ελληνικά, διότι και η Εκκλησία μας εινε εις την ελληνικήν. Και αν δεν σπουδάσης τα ελληνικά, αδελφέ μου, δεν ημπορείς να καταλάβης εκείνα που ομολογεί η Εκκλησία μας. Καλύτερον, αδελφέ μου, να έχης ελληνικόν σχολείον εις την χώραν σου, παρά να έχης βρύσες και ποτάμια.

Σχόλιο:  Σε αυτό το χωρίο, ο πατροκοσμάς τονίζει ιδιαίτερα την αξία της Ελληνικής Γλώσσας στην πίστη και την παιδεία και καλεί τους γονείς να μην φέρουν εμπόδια στην μόρφωση των παιδιών τους.

Ο Ρόλος του σχολείου στην Ορθοδοξία

Επισκ. Αυγουστίνου Ν. Καντιώτου, Κοσμάς ο Αιτωλός, Διδαχή ΣΤ, «Ο προορισμός του σχολείου», σελ. 226

«Το σχολείον φωτίζει τους ανθρώπους. Ανοίγουν τα ομμάτια των ευσεβών και ορθοδόξων χριστιανών να μανθάνουν τα μυστήρια»

Σχόλιο: Το σχολείο, οφείλει να διδάξει και την Ορθόδοξη Χριστιανική Πίστη στους ανθρώπους. Ο ρόλος του σχολείου είναι ιδιαίτερα σημαντικός, καθώς και μέσα από το σχολείο, οι άνθρωποι μπορούν να διδαχθούν την σημασια που έχει το κάθε μυστήριο της Ορθοδόξου Εκκλησίας μας.

Η πίστη ως ένας μικρός σπόρος

Επισκ. Αυγουστίνου Ν. Καντιώτου, Κοσμάς ο Αιτωλός, Διδαχή Β΄, «Η παραβολή του σπόρεως»[14]

«Ιδού εξήλθεν ο σπείρων του σπείραι τον σπόρον αυτού»

Σχόλιο: Η όμορφη αυτή παραβολή, μας διδάσκει πολλά. Ένα από αυτά, έχει να κάνει με την χριστιανική πίστη. Αν ό άνθρωπος λάβει την κατάλληλη παιδεία, η πίστη είναι ένας μικρός σπόρος, ο οποίος μεγαλώνει μέσα του και γίνεται ένας σωστός Χριστιανός.

 

 

 

ΠΗΓΕΣ

[1] Κοσμάς ο Αιτωλός, Επισκόπου Αυγουστίνου Ν. Καντιώτου, «Πόσον ολίγον….διά να εγκαταλέιψουν την Πίστιν των», σελ.31-32

 

[2] Βλ. σχετικά το άρθρο του πανοσιολογιωτάτου αρχιμ. Ιακώβου Κανάκη, πρωτοσυγκέλου της Ιεράς Μητροπόλεως Γόρτυνος και μεγαλοπόλεως, «Χαρακτηριστικό είναι αυτό…..  της παιδείας».

 

[3] Βλ. σχετικά με την βιογραφία: Ιωάννου Β. Μενούνου, Κοσμά του Αιτωλού Διδαχές (και Βιογραφία), σελ. 17-29(Ο Κοσμάς Αιτωλός…..στο κήρυγμα του Αιτωλού)

 

[4] Ιωάννου Β. Μενούνου, Κοσμά του Αιτωλού Διδαχές (και Βιογραφία), σ.117 και 148

 

[5] Προφανώς με τα λεγόμενα «εικοσιτέσσερα γράμματα», ο Άγιος εννοεί την στοιχειώδη παιδεία, ενώ με τα «πέντε-έξι ελληνικά» τις εγκύκλιες σπουδές, τις σχετικές μάλιστα με την αρχαία ελληνική γλώσσα.

 

[6] Βλ. σχετικά: Ιωάννου Β. Μενούνου, Κοσμά του Αιτωλού Διδαχές (και Βιογραφία), σ.27-28, «Ο θάνατος τον βρήκε…..ή  έστω προφητική κατηγορία».

 

[7] Βλ. σχετικά: Ιστορικό της ανακήρυξης του Αγίου Κοσμά του Αιτωλού «ως Προστάτου της Δασικής Υπηρεσίας της Ελλάδας και των υπαλλήλων αυτής»

 

[8] Βλ. σχετικά: Ιωάννου Β. Μενούνου, Κοσμά του Αιτωλού Διδαχές (και Βιογραφία), «Ο Κοσμάς Αιτωλός….. της Ορθόδοξης διδασκαλίας», σελ. 29

 

[9] ο.π., «Ως εμάς…..για να απομακρυνθούν σε λίγο κ.ο.κ», σελ. 29-30

 

[10] ο.π., «Άλλος μελετητής…..και ιδεών», σελ. 65

 

[11] Βλ. σχετικά το άρθρο: «Ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός για την παιδεία» του πανοσιολωγιοτάτου Αρχιμανδρίτου Ιακώβου Κανάκη, Πρωτοσυγκέλου της Ιεράς Μητροπόλεως Γόρτυνος και Μεγαλοπόλεως

 

[12] Βλ. σχετικά: Μενούνος Ιωάννης, Κοσμά του Αιτωλού Διδαχές (και βιογραφία).

 

Αθήνα:εκδ. Τήνος, 1979, Διδαχή Α1, 36-37, σ. 142

 

[13] Στην σημερινή εποχή, το μάθημα των Θρησκευτικών, έχει έρθει σε δεύτερη μοίρα στην εκπαίδευση. Ίσως ο Άγιος θέλει να τονίσει ότι το σχολείο οφείλει να παρέχει χριστιανική παιδεία στα νέα παιδιά, με σοβαρότητα.

 

[14] Η Διδαχή του πατροκοσμά για την παραβολή του σπόρεως, όπως μας πληροφορεί ο Μακαριστός Μητροπολίτης Φλωρίνης κ.κ. Αυγουστίνος (υποσημ. 27, σελ. 134), εκφωνήθηκε κατά την περιοδεία του Αγίου στο νησί της Κεφαλληνίας.